البناء البلاغي للذم في سير أعلام النبلاء للذهبي ترجمة القميني أنموذجا

المؤلفون

  • عبد النور الرايس الأكاديمية الجهوية للتربية والتكوين لجهة الشرق

الكلمات المفتاحية:

البلاغة الجديدة، الحجاج، سير أعلام النبلاء، الذهبي، خطاب التراجم، تحليل الخطاب

الملخص

تتناول هذه الدراسة خطاب التراجم في سير أعلام النبلاء بوصفه فعلا إقناعيا، وذلك عبر تحليل ترجمة يوسف القَميني، تعتمد المنهجية مقاربة مركبة من تحليل بلاغي يرصد الانتقاءات المعجمية والبنى التركبية التي تؤطر المترجَم له داخل فضاء دلالي سلبي، ومن تحليل حجاجي لآليات الإقناع التي يوظفها الذهبي، من منظور البلاغة الجديدة الذي يقرأ الخطاب باعتباره صياغة لتوجيه الموقف والقناعة.
أظهرت النتائج أن الذهبي يبني الصورة القدحية عبر مستويات متدرجة وبتوظيف حجج إقناعية، كما أبرزت الدراسة أن البناء المُشيَّد يُغلِق منافذ التأويل الإيجابي ويجعل الترجمة ساحةَ تحديد حدود الانحراف.
وتخلص إلى أن خطاب التراجم، في نموذج القَميني، يتجاوز نقل الخبر إلى هندسة التلقي، وتوصي الدراسة بتوسيع التحليل ليشمل تراجم أخرى.

المراجع

al-Balāghah wa-asʾilat al-khiṭāb, al-Ṭawīl Ḥasan, Dāʾirat al-Thaqāfah - Ḥukūmat al-Shāriqah -, al-Imārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah, ṭ. 1, 2024.

al-Balāghah wa-maqūlat al-jins al-adabī, Mishbāl Muḥammad, Majallat ʿĀlam al-Fikr, al-Kuwayt, ʿ. 1, mujallad 30, 2001.

al-Bidāyah wa-al-nihāyah, Ibn Kathīr Ismāʿīl ibn ʿUmar, taḥqīq: ʿAbd Allāh ibn ʿAbd al-Muḥsin al-Turkī, Dār Hajar lil-Ṭibāʿah wa-al-Nashr wa-al-Tawzīʿ wa-al-Iʿlān, ṭ. 1, 1997.

al-Dāris fī tārīkh al-madāris, al-Nuʿaymī ʿAbd al-Qādir ibn Muḥammad, taḥqīq: Ibrāhīm Shams al-Dīn, Dār al-Kutub al-ʿIlmīyah, Bayrūt, ṭ. 1, 1990.

al-Dhayl ʿalá al-Rawḍatayn, al-Maqdisī Abū Shāmah, taḥqīq: Muḥammad Zāhid al-Kawtharī wa-ʿIzzat al-ʿAṭṭār al-Ḥusaynī, Dār al-Jīl, Bayrūt, ṭ. 2, 1974.

al-Fann al-Islāmī, ʿAfīf al-Bahnassī, Dār Ṭalās lil-Dirāsāt wa-al-Tarjamah wa-al-Nashr, Dimashq, ṭ. 2, 1998.

al-Ḥaqīqah wa-al-majāz fī al-riḥlah ilá Bilād al-Shām wa-Miṣr wa-al-Ḥijāz, al-Nābulusī ʿAbd al-Ghanī ibn Ismāʿīl, taqdīm wa-iʿdād: Aḥmad ʿAbd al-Majīd Harīdī, al-Hayʾah al-Miṣrīyah al-ʿĀmmah lil-Kitāb, 1986.

al-Imbirāṭūrīyah al-khiṭābīyah: Ṣināʿat al-khiṭābah wa-al-ḥijāj, Shāyīm Bīrlmān, tarjamat: al-Ḥusayn Binnūhāshim, Dār al-Kitāb al-Jadīd al-Muttaḥidah, Bayrūt, ṭ. 1, 2022.

al-Qalāʾid al-jawharīyah fī tārīkh al-Ṣāliḥīyah, Ibn Ṭūlūn, taḥqīq: Muḥammad Aḥmad Dahmān, Maṭbūʿāt Majmaʿ al-Lughah al-ʿArabīyah, Dimashq, ṭ. 2, 1980.

al-Taʾwīl al-balāghī lil-riwāyah: Ishkālāt wa-taṭbīqāt, al-Ṭawīl Ḥasan, Dār Kunūz al-Maʿrifah lil-Nashr wa-al-Tawzīʿ, ʿAmmān, ṭ. 1, 2025.

al-Taʿrīfāt, al-Jurjānī ʿAlī ibn Muḥammad, taḥqīq: Muḥammad Bāsil ʿUyūn al-Sūd, Dār al-Kutub al-ʿIlmīyah, Bayrūt, ṭ. 4, 2013.

al-ʿIbar fī khabar man ghabar wa-dhuyūlihi, al-Dhahabī Muḥammad ibn Aḥmad ibn ʿUthmān, taḥqīq: Abū Hājir Muḥammad al-Saʿīd ibn Basyūnī Zaghlūl, Dār al-Kutub al-ʿIlmīyah, Bayrūt.

al-Wāfī bi-al-wafayāt, al-Ṣafadī Ṣalāḥ al-Dīn Khalīl ibn Aybak, taḥqīq: Aḥmad al-Arnāʾūṭ wa-Turkī Muṣṭafá, Dār Iḥyāʾ al-Turāth, Bayrūt, ṭ. 1, 2000.

Aswāq Dimashq al-qadīmah wa-mushayyadātuhā al-tārīkhīyah, Qutaybah al-Shihābī, Manshūrāt Wizārat al-Thaqāfah, Dimashq, 1990.

Balāghat al-nathr al-ʿArabī al-qadīm, al-Ṭībī Karīm, Dāʾirat al-Thaqāfah - Ḥukūmat al-Shāriqah -, al-Imārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah, ṭ. 1,

2023.

Bayna al-ʿibādah wa-al-ʿadālah: al-Mufāraqah al-balāghīyah wa-al-taʾthīr al-ḥijājī fī naṣṣ al-Dhahabī, al-Rāyis ʿAbd al-Nūr, Shabakat al-Alūkah, tārīkh al-nashr: 30 Abrīl 2025, tārīkh al-iṭṭilāʿ: 3 Nūfimbir 2025, mutāḥ ʿalá al-rābiṭ:

https://www.alukah.net/literature_language/0/175817/

Dhayl Mirʾāt al-zamān, al-Yūnīnī Abū al-Fatḥ, ʿināyat: Wizārat al-Taḥqīqāt al-Ḥukmīyah wa-al-Umūr al-Thaqāfīyah lil-Ḥukūmah al-Hindīyah, Dār al-Kitāb al-Islāmī, al-Qāhirah, ṭ. 1, 1992.

Fann an takūna dāʾiman ʿalá ṣawāb, Ārthūr Shūbinhāwar, tarjamat: Riḍwān al-ʿAṣbah, Dār al-Amān, al-Ribāṭ, ṭ. 1, 2014.

Khiṭāb al-akhlāq wa-al-huwīyah fī Rasāʾil al-Jāḥiẓ: Muqārabah balāghīyah ḥijājīyah, Mishbāl Muḥammad, Dār Kunūz al-Maʿrifah, al-Urdunn, ṭ. 1, 2015.

Leonte, F. (2023). Ethos, logos, and perspective: Studies in late Byzantine rhetoric. Routledge.

Mafāhīm balāghīyah fī al-turāth al-ʿArabī: Ruʾyah jadīdah, Mishbāl Muḥammad, Dār al-Matīwī lil-Nashr wa-al-Tawzīʿ, Tiṭwān, ṭ. 1, 2024-2025.

Masālik al-abṣār fī mamālik al-amṣār, al-ʿUmarī Ibn Faḍl Allāh, al-Majmaʿ al-Thaqāfī, Abū Ẓaby, ṭ. 1, 1423H.

Mawsūʿat fann al-ʿimārah al-Islāmīyah, Jumʿah Aḥmad Qājah, Dār al-Ḥaṣād lil-Ṭibāʿah wa-al-Nashr, Dimashq, ṭ. 1, 2000.

Min balāghat al-ḥijāj ilá taḥlīl al-khiṭāb, al-Mawdin Ḥasan, Majallat al-Balāghah wa-Taḥlīl al-Khiṭāb, ʿ. 15, 2020.

Muʿjam Dimashq al-tārīkhī lil-amākin wa-al-aḥyāʾ wa-al-mushayyadāt wa-mawāqiʿihā wa-tārīkhuhā kamā waradat fī nuṣūṣ al-muʾarrikhīn, Qutaybah al-Shihābī, Manshūrāt Wizārat al-Thaqāfah, Dimashq, 1999.

Muḥāḍarāt fī al-balāghah al-jadīdah, Mishbāl Muḥammad, Dār al-Rāfidayn, Bayrūt-Baghdād, ṭ. 1, 2021.

Rasāʾil Dimashqīyah, Ibn al-Mibrad, taḥqīq: Ṣalāḥ Muḥammad al-Khīmī, Dār Ibn Kathīr, Dimashq-Bayrūt, ṭ. 1, 1988.

Ṣaḥīḥ al-Bukhārī, al-Bukhārī Muḥammad ibn Ismāʿīl, ṣawwarahā ʿan al-ṭabʿah al-sulṭānīyah: Muḥammad Zuhayr al-Nāṣir, Dār Ṭawq al-Najāh, Bayrūt, ṭ. 1, 1422H.

Shadharāt al-dhahab fī akhbār man dhahab, Ibn al-ʿImād al-Ḥanbalī, taḥqīq: Maḥmūd al-Arnāʾūṭ, Dār Ibn Kathīr, Dimashq-Bayrūt, ṭ. 1, 1986.

Shifāʾ al-sāʾil wa-tahdhīb al-masāʾil, Ibn Khaldūn ʿAbd al-Raḥmān ibn Muḥammad, taḥqīq: Muḥammad Muṭīʿ al-Ḥāfiẓ, Dār al-Fikr, Dimashq, ṭ. 1, 1996.

Siyar Aʿlām al-Nubalāʾ, al-Dhahabī Muḥammad ibn Aḥmad ibn ʿUthmān, taḥqīq: Bashshār ʿAwwād Maʿrūf wa-Muḥyī Hilāl al-Sarḥān, Muʾassasat al-Risālah, Bayrūt, ṭ. 1, 1985.

Sūrīyah nabʿ al-ḥaḍārāt, Fāṭimah Jūd Allāh, Dār al-Ḥaṣād lil-Nashr wa-al-Tawzīʿ, Dimashq, ṭ. 1, 1999.

Tārīkh al-Islām, al-Dhahabī Muḥammad ibn Aḥmad ibn ʿUthmān, taḥqīq: Bashshār ʿAwwād Maʿrūf, Dār al-Gharb al-Islāmī, ṭ. 1, 2003.

ʿIqd al-jumān fī tārīkh ahl al-zamān [648-712], al-ʿAynī Badr al-Dīn, taḥqīq: Muḥammad Muḥammad Amīn, Maṭbaʿat Dār al-Kutub wa-al-Wathāʾiq al-Qawmīyah, al-Qāhirah, 2010.

التنزيلات

منشور

30-04-2026

كيفية الاقتباس

الرايس ع. ا. (2026). البناء البلاغي للذم في سير أعلام النبلاء للذهبي ترجمة القميني أنموذجا. ضاد مجلة لسانيات العربية وآدابها, 7(13), 165–189. استرجع في من https://www.daadjournal.com/daad/article/view/101

المؤلفات المشابهة

1 2 3 4 5 6 7 8 > >> 

يمكنك أيضاً إبدأ بحثاً متقدماً عن المشابهات لهذا المؤلَّف.